TOMASZ GABIŚ
KONSERWATYWNI ORĘDOWNICY JEDNOŚCI EUROPY
Książka Piotra Kosmali Na straży Starego Kontynentu. Jedność Europy w polskiej myśli konserwatywnej lat 1914-1945 jest twórczą prezentacją i interpretacją (a w pewnych punktach także krytyką), koncepcji jedności europejskiej oraz środkowo-europejskich projektów federacyjnych i integracyjnych wypracowanych i popularyzowanych przez polskich konserwatystów. Wypełnia tym samym lukę w historii idei, ponieważ, mimo iż polskie tradycje polityczne i ideowe w tej dziedzinie są dość dobrze opisane, pomysły zachowawców traktowane były dotąd raczej po macoszemu. Autor przeanalizował wszystkie najważniejsze pozycje książkowe, jak również artykuły trudno dostępne, rozproszone po starych czasopismach, sięgnął do tekstów nigdy niepublikowanych i źródeł archiwalnych. Uczynił to wnikliwie i bardzo dokładnie, wręcz szczegółowo, jednak cały czas zachowując przejrzystość wywodu i świetnie panując nad materiałem, co nie było rzeczą łatwą zważywszy, że omawiane idee i koncepcje umieszcza nie tylko w kontekście polskiej polityki zagranicznej tamtej epoki, ale i na tle zmieniających się konstelacji w polityce europejskiej i regionalnej.
Kosmala znakomicie pokazuje, jak koncepcje środowiska „Słowa” wileńskiego, Aleksandra Skrzyńskiego, Adama Romera, Jana Bobrzyńskiego, Władysława Studnickiego, Eustachego Sapiehy, Adolfa Bocheńskiego, Władysława Leopolda Jaworskiego i innych autorów współgrały z aktualną polityką zagraniczną państwa polskiego i tendencjami politycznymi występującymi w Europie lub na odwrót – do nich nie przystawały . W żadnym momencie nie zapomina, że historia idei politycznych nie może być „oderwana od mięsa i krwi” historii politycznej, w którą są one uwikłane i że pomiędzy ideami i koncepcjami politycznymi a warunkami społeczno-politycznymi istnieje wieloraka współzależność. To sprawia, że książka Kosmali jest czymś więcej niż rekonstrukcją pewnego wycinka historii idei – jest ciekawym przedstawieniem ich realnego politycznego życia. Będąc frapującą opowieścią o losach idei politycznych, zachowuje jednocześnie wszelkie walory solidnej naukowej monografii – śledzi genealogię idei, stosuje ujęcie porównawcze, daje wyczerpujące odniesienia do literatury sekundarnej. Na pochwałę zasługuje także treściwa i przejrzysta warstwa przypisów, zawierająca istotne dla zrozumienia poruszanej problematyki objaśnienia i informacje historyczne oraz krótkie biogramy postaci, z których część jest nieznana lub też została zapomniana. Wzbogaceniem książki jest aneks, pozwalający czytelnikowi zapoznać się z oryginalnymi – programowymi i publicystycznymi – tekstami głównych reprezentantów konserwatywnej myśli federacyjnej i integracyjnej.
Czy przedstawione, omówione i przypomniane w książce Kosmali koncepcje i projekty polityczne sprzed wielu lat mogą i powinny zainteresować współczesnych, czy też mają charakter wyłącznie antykwaryczny? Tworzone w epoce w sensie historycznym zamkniętej pozostały – co akcentuje Kosmala – jedynie „na papierze”, zaś po katastrofie państwa polskiego w 1939 roku a następnie po wejściu Polski w strefę dominacji sowieckiej utraciły znaczenie choćby tylko jako czysto potencjalna alternatywa dla innych koncepcji polityki polskiej na płaszczyźnie międzynarodowej. Jednakże, zauważyć należy, iż fiasko było udziałem wszystkich innych koncepcji i projektów wypracowywanych w tamtym okresie przez różne ośrodki i nurty ideowo-polityczne. Nie może to więc być argument rozstrzygający o ich anachroniczności. Mogą natomiast jak najbardziej zyskiwać pewną aktualność także i dzisiaj, kiedy trwają intensywne poszukiwania nowej formy idei europejskiej i pojawiają się nowe inicjatywy integracji środkowo-europejskiej. Aktualność ta nie polega jednak, rzecz jasna, na wskrzeszaniu koncepcji, które zrodziły się niegdyś w konkretnej sytuacji historycznej i politycznej Europy i Polski, ale na tym, że ciągle inspirują i imponują szerokimi horyzontami intelektualnymi oraz śmiałością spojrzenia na sprawy europejskie w połączeniu z politycznym realizmem (choć zdarza się, że – co Kosmala uczciwie pokazuje – realizm przegrywa niekiedy z wizjonerstwem) w ocenie miejsca i roli Polski w Europie, a w Europie Środkowej w szczególności. Wielką zaletą książki Kosmali napisanej – co warto podkreślić – z wyczuwalnym, acz dyskretnie ukrytym, intelektualnym i ideowym zaangażowaniem, jest właśnie uwypuklenie wysokiego poziomu refleksji ideowo-politycznej konserwatystów i ich niezależności myślowej, pokazanie jakimi wybitnymi umysłami i znakomitymi piórami dysponował w ich osobach nurt polskiej myśli europejskiej, integracyjnej i federalistycznej. Wypada nam jedynie zazdrościć – w miarę naszych skromnych zdolności i możliwości – starać się ich naśladować, bo o dorównaniu im raczej nie mamy co marzyć.
Tomasz Gabiś
Piotr Kosmala, Na straży Starego Kontynentu. Jedność Europy w polskiej myśli konserwatywnej lat 1914-1945, Centrum Europejskie Natolin, Warszawa 2010.
Źródło: „Arcana” nr 156 (2020)
